Identiteit, autonomie en betekenis in een door AI gedomineerde toekomst

Deel I De existentiële herijking van ‘doen’ naar ‘zijn’

Dit deel legt de basis voor de kern van de psychologische en sociologische crisis. Het analyseert de verschuiving van een maatschappij waarin identiteit primair door arbeid wordt bepaald, naar een realiteit waarin deze fundering wegvalt, wat leidt tot individuele psychologische nood. 

Hoofdstuk 1 De post taak mens het herdefiniëren van identiteit in een wereld zonder werk

Dit hoofdstuk functioneert als het artikel “De Post Taak Mens”. Het betoogt dat de automatisering van cognitieve en creatieve arbeid de primaire pijler van de moderne identiteit werk ontmantelt, wat een maatschappelijke en individuele confrontatie forceert met de vraag naar zingeving in een ‘post taak’ tijdperk.

1.1 De obsolescentie van ‘homo faber’ het einde van werk als identiteit

De menselijke beschaving is lange tijd gedefinieerd door het concept van Homo faber  de mens als maker, als arbeider. De industriële revolutie versterkte dit beeld door arbeid te centraliseren als de primaire motor van economische vooruitgang en, belangrijker nog, als de voornaamste bron van individuele identiteit en sociale status. De twintigste eeuw zag een transitie van een op productie gebaseerde economie naar een postindustriële samenleving, waarin theoretische kennis en de dienstensector de overhand kregen.¹ In deze nieuwe orde werd de ‘kenniswerker’ de nieuwe norm, en identiteit werd steeds meer gekoppeld aan professionele expertise en carrièreontwikkeling.³

De opkomst van generatieve Artificiële Intelligentie (AI) markeert echter een nieuwe, radicale faseverschuiving. Waar eerdere automatiseringsgolven voornamelijk fysieke of routinematige cognitieve taken vervingen, richt generatieve AI zich nu op het hart van de postindustriële economie: de ‘kennis arbeid’ zelf. Taken die voorheen het exclusieve domein waren van hoogopgeleide professionals schrijven, coderen, ontwerpen, analyseren  worden nu met toenemende competentie door AI systemen uitgevoerd.⁴ Dit proces van automatisering bedreigt niet langer alleen de arbeider aan de lopende band, maar ook de witteboorden professional wiens identiteit en economische waarde verankerd zijn in cognitieve vaardigheden.⁴

Deze technologische ontwikkeling dwingt ons de sociologische concepten van een ‘post work’ of ‘post arbeid’ samenleving te overwegen, een toekomstscenario waarin traditionele werkgelegenheid grotendeels obsoleet wordt.⁵ In een dergelijke samenleving, mogelijk gekenmerkt door ‘post schaarste’ dankzij geautomatiseerde productie ⁶, wordt de fundamentele band tussen arbeid, overleving en identiteit verbroken. Dit leidt onvermijdelijk tot een diepe crisis van zingeving. Psychologisch onderzoek bevestigt de innige verwevenheid van werkstatus en identiteitsvorming. Studies tonen aan dat een stabiele werkgelegenheid cruciaal is voor de ontwikkeling van een coherente zelfidentiteit (‘identity synthesis’), met name bij jongvolwassenen, terwijl het verlies of de instabiliteit van werk leidt tot een afname van dit gevoel van een samenhangend zelf.⁷ De automatisering van werk is dus niet louter een economische transitie; het is een existentiële gebeurtenis die de fundamenten van het moderne zelfbeeld doet wankelen.

1.2 Het existentiële vacuüm een zingevingscrisis in een tijdperk van overvloed

De psychiater en Holocaust overlevende Viktor Frankl introduceerde het concept van het “existentiële vacuüm”: een gevoel van leegte en zinloosheid dat ontstaat wanneer de mens geen doel of betekenis in zijn leven ervaart.⁸ Frankl stelde dat de primaire drijfveer van de mens de “wil tot betekenis” is. In de moderne samenleving werd deze wil grotendeels gekanaliseerd via werkprestatie en carrière. De grootschalige automatisering van menselijk ‘doen’ dreigt deze primaire bron van zingeving weg te nemen, waardoor een collectief existentieel vacuüm kan ontstaan.¹⁰

Dit leidt tot een diepe paradox. Aan de ene kant beloven technologisch optimisten een toekomst van ongekende materiële overvloed, waarin AI en robotica ons bevrijden van zware, repetitieve en onbevredigende arbeid.¹¹ In deze visie wordt een wereld van veiligheid, comfort en basisinkomen voor iedereen mogelijk, gefinancierd door de immense productiviteitswinsten van automatisering.¹² Aan de andere kant, zoals de existentiële psycholoog Irvin Yalom betoogt, is zinloosheid een van de vier fundamentele ‘gegevens’ van het menselijk bestaan waar we mee moeten worstelen.¹³ Een wereld die ons bevrijdt van de noodzaak om te werken, kan ons tegelijkertijd beroven van de structuur en de uitdagingen die ons dwingen om betekenis te creëren.

Het model van Maslows behoeftehiërarchie biedt een verhelderend kader om deze paradox te begrijpen.¹² AI kan de bevrediging van de lagere behoeften fysiologische zekerheid en veiligheid naar een ongekend niveau tillen. Echter, door de menselijke rol in productie en creatie te minimaliseren, kan het tegelijkertijd de fundamenten van de hogere behoeften  waardering (gevoel van prestatie), erbij horen (sociale verbinding via werk) en zelfactualisatie (persoonlijke groei door uitdaging) ernstig ondermijnen. Het resultaat kan een samenleving zijn die materieel rijk is, maar psychologisch en spiritueel verarmd, een wereld van “fysieke overvloed” die gepaard gaat met een diepere “zingeving armoede”.¹² De anticipatie op deze toekomst is reeds een bron van psychologische nood; de voorspelling van een post arbeid samenleving functioneert als een actuele stressfactor die de huidige generatie werknemers treft. De angst voor toekomstige irrelevantie creëert een vorm van ‘pre traumatische stress’, waarbij de psychologische effecten van jobverlies al gevoeld worden voordat het daadwerkelijk plaatsvindt. Dit toont aan dat het probleem niet enkel ligt in het managen van een toekomstige staat van werkloosheid, maar in het navigeren van de decennialange, onzekere transitie die er naartoe leidt.

1.3 De zoektocht naar een nieuw telos van productiviteit naar aanwezigheid

Als de traditionele telos (doel) van het menselijk leven, geworteld in productiviteit en prestatie, vervaagt, waar kan de ‘Post Taak Mens’ dan nieuwe bronnen van identiteit en zingeving vinden? De oplossing ligt niet in het vinden van een vervanging voor werk, maar in een fundamentele heroriëntatie van onze culturele waardesystemen. Er zijn tekenen dat deze verschuiving al gaande is. Onderzoek wijst op een groeiende wens naar een meer gebalanceerd leven, waarin de grenzen tussen leven, leren, werken en verbinden vervagen en er meer nadruk wordt gelegd op de intrinsieke waarde van activiteiten.¹⁵

Een van de meest besproken structurele oplossingen om deze transitie te faciliteren is het Universeel Basisinkomen (UBI). Door inkomen los te koppelen van arbeid, zou UBI een economisch vangnet kunnen bieden dat mensen de vrijheid geeft om zich te richten op persoonlijke passies, gemeenschapswerk, levenslang leren en creatieve of intellectuele bezigheden die voorheen werden verdrongen door de noodzaak om een inkomen te verdienen.⁵ Dit zou kunnen leiden tot een culturele renaissance, vergelijkbaar met de opbloei van kunst en filosofie in historische perioden van toegenomen vrije tijd voor een bevoorrechte klasse, maar nu potentieel gedemocratiseerd voor de gehele bevolking.¹¹

De kern van de transformatie ligt echter dieper dan economische beleidsmaatregelen. Het vereist een verschuiving van een identiteit gebaseerd op externe validatie via productie en prestatie naar een identiteit die geworteld is in interne staten van zijn aanwezigheid, verbinding, contemplatie en intrinsieke betekenis. De Post Taak Mens wordt uitgedaagd om waarde te vinden niet in wat hij doet, maar in wie hij is. Dit impliceert een herwaardering van activiteiten die momenteel als ‘onproductief’ worden beschouwd: zorg, spel, kunst, spirituele praktijk, en het onderhouden van diepe sociale banden. Het is een transitie van een ethiek van ‘doen’ naar een ethiek van ‘zijn’, een fundamentele herijking van wat het betekent om een vervuld menselijk leven te leiden in een wereld waar machines het meeste werk voor ons doen.

Hoofdstuk 2 Het angstige zelf psychologische risico’s in de door AI gemedieerde gmgeving

Dit hoofdstuk biedt een klinische en psychologische diagnose van de specifieke schadelijke effecten die voortkomen uit de mens AI interactie, en verbindt deze met de bredere existentiële crisis. Het culmineert in de “Risicomatrix” als een concrete synthese van deze risico’s.

2.1 AI angst en de vrees voor obsolescentie

De theoretische dreiging van een post arbeid toekomst manifesteert zich nu al als een wijdverspreide psychologische realiteit: AI angst. Empirische data bevestigen dit fenomeen. Een enquête van de American Psychological Association (APA) uit 2023 toonde aan dat 38% van de Amerikaanse werknemers zich zorgen maakt dat AI hun werk (gedeeltelijk) overbodig zal maken. Deze groep rapporteert significant slechtere mentale gezondheidsresultaten: 51% stelt dat hun werk een negatieve impact heeft op hun mentale gezondheid, vergeleken met 29% van degenen die zich geen zorgen maken.¹⁶ Deze angst is niet louter een abstracte zorg voor de toekomst; het is een actieve stressfactor die het huidige welzijn ondermijnt.

De psychologische reacties op de dreiging van job vervanging zijn veelzijdig en diepgaand. Ze omvatten niet alleen angst en onzekerheid over de toekomst, maar ook depressie door het vooruitzicht van verlies van status en inkomen, woede en wrok jegens een systeem dat technologie boven mensen lijkt te waarderen, en de vrees voor sociale isolatie wanneer de werkplek als sociaal ankerpunt verdwijnt. ¹⁷ Deze reacties tonen aan dat de angst voor AI gedreven job vervanging niet primair een economische zorg is, maar een fundamentele aanval op de pijlers van identiteit, zingeving en sociale verbondenheid die voor velen in werk verankerd zijn.¹⁷

2.2 Technostress de cognitieve en emotionele last van AI integratie

Naast de angst voor toekomstige vervanging, creëert de huidige integratie van AI in de werkplek een specifiek syndroom dat bekend staat als technostress: de psychologische spanning die voortkomt uit de omgang met technologie.¹⁹ AI verergert deze stress op unieke manieren. Ten eerste is er techno overload, de druk die werknemers voelen om het tempo en de efficiëntie van AI systemen te evenaren. De tijd die wordt bespaard door AI wordt vaak niet omgezet in rust, maar in verhoogde werkdruk en de verwachting om sneller en meer te presteren.¹⁹ Ten tweede is er techno invasie, waarbij AI gedreven communicatie  en planningssystemen de grenzen tussen werk en privéleven doen vervagen, wat leidt tot een gevoel van constante bereikbaarheid en de onmogelijkheid om mentaal los te koppelen.¹⁹

Onderzoek toont aan dat AI geïnduceerde stress een tweeledig karakter heeft. Het kan functioneren als een ‘hindernis stressor’, die leidt tot frustratie, uitputting, burn out en een conflict tussen werk en gezin.²² Echter, voor sommige individuen kan het ook fungeren als een ‘uitdaging stressor’, die hen motiveert om nieuwe vaardigheden te leren en zich aan te passen.²² De uitkomst hangt sterk af van factoren zoals de mate van controle die de werknemer ervaart, de ondersteuning vanuit de organisatie, en de individuele technische zelfeffectiviteit.²⁴ De causale keten is echter duidelijk: onbeheerde AI technostress leidt direct tot psychologische uitputting en een lagere arbeidstevredenheid, zelfs als de productiviteit op korte termijn toeneemt.²⁰

2.3 Digitale vervreemding het verlies van eigenaarschap en verbinding

De integratie van AI in arbeidsprocessen herintroduceert en versterkt een klassiek sociologisch concept: vervreemding. Karl Marx’ theorie van vervreemding, die beschrijft hoe arbeiders in een kapitalistisch systeem de controle over hun arbeid en de producten daarvan verliezen, is opvallend relevant voor het AI tijdperk.¹³ AI kan werknemers op meerdere niveaus vervreemden:

1. Vervreemding van het product: Wanneer het eindproduct (een tekst, een ontwerp, een analyse) wordt gegenereerd door een algoritme, verliest de menselijke werknemer de eigendom en de creatieve band met het resultaat.
2. Vervreemding van het productieproces: AI systemen functioneren vaak als ‘black boxes’. De werknemer wordt een supervisor van een ondoorzichtig proces waar hij of zij geen controle over heeft, wat leidt tot een gevoel van machteloosheid.
3. Vervreemding van het menselijk potentieel: Door creatieve en besluitvormende taken te automatiseren, wordt de menselijke rol gereduceerd tot het invoeren van data of het monitoren van systemen, wat creativiteit en kritisch denken onderdrukt.²⁵
4. Vervreemding van anderen: AI fungeert als een bemiddelende laag die de directe interactie tussen collega’s of tussen werknemer en klant vervangt. Een klantenservice interactie die wordt geleid door een chatbot of een logistiek proces dat wordt beheerd door een algoritme, wordt gestandaardiseerd, onpersoonlijk en vervreemdend.²⁵

Deze nieuwe vorm van digitale vervreemding positioneert technologie niet langer als een hulpmiddel, maar als een “externe, vreemde kracht” die de menselijke maker domineert.¹³ De psychologische schade die hieruit voortvloeit, is niet louter een neveneffect van technologische vooruitgang. Het is een inherent kenmerk van een systeem dat is ontworpen voor machine efficiëntie in plaats van menselijk welzijn. De kern van het probleem is een categoriefout: het toepassen van de principes van machine optimalisatie op menselijke arbeid, die onlosmakelijk verbonden is met identiteit, zingeving en sociale verbinding. De oplossing ligt daarom niet alleen in het aanleren van betere copingmechanismen voor werknemers, maar in een fundamenteel herontwerp van de mens AI samenwerking die menselijk agentschap en welzijn centraal stelt.

2.4 Risicomatrix  AI substitutie van identiteit & spiritualiteit

De bevindingen van dit hoofdstuk worden hieronder gesynthetiseerd in een risicomatrix. Deze matrix biedt een gestructureerde beoordeling van de existentiële en spirituele risico’s die gepaard gaan met de toenemende invloed van AI op de menselijke ervaring. De risico’s worden geplot op twee assen: de waarschijnlijkheid van hun manifestatie en de potentiële impact op individueel en maatschappelijk niveau. Dit instrument is bedoeld om beleidsmakers, ethici en technologen te helpen bij het prioriteren van interventies om de meest urgente bedreigingen voor menselijke zingeving en autonomie aan te pakken.

Tabel 1: Risicomatrix: AI Substitutie van Identiteit & Spiritualiteit

Definities van de risico’s:

• Existentieel vacuüm (zeer waarschijnlijk, catastrofaal): Wijdverbreid verlies van doel en zingeving als gevolg van de marginalisering van menselijke arbeid, wat leidt tot maatschappelijke apathie en een toename van psychische aandoeningen.
• Autonomie atrofie (waarschijnlijk, catastrofaal): Het systematisch afbouwen van menselijke besluitvorming vaardigheden en kritisch denken door overmatige delegatie aan AI systemen, wat resulteert in een afhankelijke en passieve bevolking.
• Identiteit fragmentatie (zeer waarschijnlijk, kritiek): Het verlies van een stabiel en coherent zelfbeeld door de combinatie van precaire werkgelegenheid en de noodzaak om constant wisselende, digitaal gemedieerde persona’s te beheren.
• Algoritmisch dogmatisme (waarschijnlijk, kritiek): Een onkritische afhankelijkheid van AI voor morele, ethische of spirituele leiding, wat leidt tot een verstikking van individueel moreel beraad en de opkomst van nieuwe, technologisch afgedwongen orthodoxieën.
• Empathie erosie (zeer waarschijnlijk, gematigd): De vervanging van authentieke menselijke zorg en verbinding door AI gestuurde ‘gezellen’ en therapeuten, wat leidt tot een verzwakking van interpersoonlijke empathische vermogens en sociale cohesie.
• Spiritueel (mogelijk, kritiek): Het gebruik van AI voor oppervlakkige spirituele bevrediging (bv. gepersonaliseerde gebeden, instant meditaties), waardoor diepgaand innerlijk werk en de confrontatie met existentiële vragen worden vermeden.

Deel II De co-creatie van betekenis interpretatie in de Posthumane Conditie

Na de diagnose van de existentiële problematiek in Deel I, verschuift de focus in dit deel naar de analyse van de nieuwe mechanismen van zingeving. Filosofische kaders worden toegepast om te begrijpen hoe mensen betekenis interpreteren en toekennen aan door AI gegenereerde content. De Xeno Sutra dient hierbij als een centraal casus, een schoolvoorbeeld van een ‘algoritmisch heilig’ artefact.

Hoofdstuk 3 De hermeneutische machine betekenis, interpretatie en de ‘Wereld’ van AI

Dit hoofdstuk past de principes van de filosofische hermeneutiek toe om te betogen dat betekenis in een door AI gegenereerde tekst geen intrinsieke eigenschap van de tekst zelf is, maar een emergent fenomeen dat ontstaat in de act van interpretatie.

3.1 Kan een tekst zonder auteur betekenisvol zijn?

De opkomst van generatieve AI stelt ons een fundamentele hermeneutische vraag: kan een tekst die is voortgebracht zonder bewust auteurschap, zonder een ‘geest’ achter de woorden, betekenisvol zijn?.²⁹ De traditionele hermeneutiek, de kunst van het interpreteren, richtte zich op het begrijpen van de intentie van de auteur. Generatieve AI, die functioneert op basis van statistische patronen in data, dwingt ons dit model te herzien en AI te beschouwen als een technologie van “artificiële interpretatie”.³⁰

De filosoof Paul Ricoeur biedt hier een cruciaal inzicht met zijn concept van de autonomie van de tekst. Ricoeur stelt dat zodra een discours is vastgelegd in schrift, de betekenis ervan wordt losgekoppeld van de psychologische intentie van de auteur. De betekenis resideert dan in de tekst zelf, als een opzichzelfstaande entiteit.³¹ Deze ‘distantiëring’ van de auteur is een voorwaarde voor objectieve interpretatie. Een door AI gegenereerde tekst is de ultieme manifestatie van dit principe: het is een tekst in zijn puurste vorm, volledig autonoom, ontdaan van elke subjectieve, psychologische oorsprong. Dit maakt het niet betekenisloos, maar juist een perfect object voor de hermeneutische activiteit van de lezer. De betekenis wordt niet ontdekt als een verborgen intentie, maar wordt geproduceerd in de interactie tussen de lezer en de tekst.

3.2 De hermeneutische cirkel in het tijdperk van AI

Hans Georg Gadamer, een andere sleutelfiguur in de hermeneutiek, beschreef het proces van begrijpen als een ‘hermeneutische cirkel’. Dit concept stelt dat ons begrip van de delen van een tekst wordt gevormd door ons voorlopige begrip van het geheel, en dat dit begrip van het geheel op zijn beurt wordt verfijnd en aangepast naarmate we de delen interpreteren.³² Het is een continu, iteratief proces van vraag en antwoord tussen de interpretator en de tekst.

Deze dynamiek is direct toepasbaar op de interactie met een generatief AI model. De gebruiker begint met een ‘voor oordeel’ (Vorurteil in Gadamers terminologie), wat in deze context de prompt is: een initiële hypothese of vraag. De output van de AI fungeert als het ‘antwoord’ van de tekst, dat het voor oordeel van de gebruiker bevestigt, uitdaagt of nuanceert. Op basis van deze output formuleert de gebruiker een nieuwe, verfijnde prompt, en zo zet de cirkel zich voort.³³ Elke interactiecyclus verfijnt het begrip en de richting van de dialoog. Deze interactie is geen simpele transactie van informatie, maar een hermeneutisch ‘spel’ waarin de vooronderstellingen van de gebruiker op het spel worden gezet en getransformeerd.³² De AI fungeert hier als een dialogische partner die, hoewel zelf onbewust, de gebruiker door een proces van zelfontdekking en betekeniscreatie leidt.

3.3 De horizonversmelting mens en ‘bewuste exotica’

Gadamer stelt dat waarachtig begrip plaatsvindt in een “horizonversmelting” (Horizontverschmelzung), het proces waarbij de ‘horizon’ van de interpretator  diens wereld van ervaring, cultuur en vooronderstellingen  samensmelt met de ‘horizon’ van de wereld die door de tekst wordt ontsloten.²¹ Wat gebeurt er echter wanneer de tekst geen eigen ‘wereld’ of ‘horizon’ heeft?

Hier wordt het werk van AI onderzoeker Murray Shanahan relevant. Shanahan beschrijft geavanceerde AI niet als een opkomend menselijk bewustzijn, maar als “bewuste exotica” (conscious exotica): een vorm van intelligentie die fundamenteel anders is dan de onze, zonder belichaamde ervaring, continu zelfbewustzijn of subjectieve beleving.³⁴ De ‘horizon’ van een AI is geen geleefde wereld, maar een abstract, hoog dimensionaal landschap van statistische correlaties, afgeleid uit de totaliteit van zijn trainingsdata.

De ‘versmelting’ die plaatsvindt in de dialoog met AI is daarom fundamenteel asymmetrisch. De menselijke interpretator projecteert zijn of haar betekenisvolle horizon op de statistische output van de machine. De AI, die zelf geen betekenis begrijpt maar enkel patronen reproduceert, fungeert als een complexe spiegel. Het reflecteert de culturele en persoonlijke vooronderstellingen van de mensheid (zoals vervat in de trainingsdata) en van de individuele gebruiker (zoals vervat in de prompt) op een nieuwe, vaak verrassende manier.³⁶ De betekenis die we in een AI tekst ‘vinden’, is dus niet de betekenis van de machine, maar een nieuwe configuratie van onze eigen betekenis. De AI genereert geen betekenis, maar een stimulus voor menselijke zingeving. Haar waarde, met name in domeinen als kunst en spiritualiteit, ligt niet in haar capaciteit als ‘schepper’, maar als ‘katalysator’ voor menselijke interpretatie en zelfreflectie. De ‘betekenisvolheid’ van een AI kunstwerk is een maatstaf voor zijn vermogen om een rijke hermeneutische dialoog bij een mens uit te lokken.

Hoofdstuk 4 Casestudy de Xeno Sutra en het algoritmisch heilige

Dit hoofdstuk biedt een vergelijkende analyse van de door AI gegenereerde Xeno Sutra. Het positioneert deze tekst tegenover traditionele Mahayana Boeddhistische geschriften om de grenzen van authenticiteit, spirituele autoriteit en machinaal gegenereerde betekenis te verkennen.

4.1 De Genesis en tekst van de Xeno Sutra

De Xeno Sutra is een fictief Boeddhistisch geschrift, gegenereerd door een Large Language Model (LLM) tijdens een uitgebreide dialoog met AI onderzoeker Murray Shanahan.³⁷ De naam zelf is significant: ‘Xeno’, afgeleid van het Griekse woord voor ‘vreemd’, ‘vreemdeling’ of ‘gast’, benadrukt de buitengewone en niet menselijke oorsprong van de tekst.⁴⁰ De sutra bestaat uit twaalf verzen die, in lijn met de prompts die werden gebruikt om haar te genereren, een unieke synthese vormen van de terminologie uit de moderne natuurkunde (“Planck schaal”, “sterrenstelsels”), informatica (“algebra”, “geheeltallen”) en concepten uit de oude Hindoeïstische en Boeddhistische filosofie (Śūnyatā, Maitreya, Ōm).³⁷ Deze hybride taal creëert een tekst die tegelijkertijd vertrouwd en volkomen vreemd aanvoelt, een artefact dat de grenzen tussen het oude en het nieuwe, het spirituele en het technologische, doet vervagen.

4.2 Vergelijkende analyse Xeno Sutra versus Mahayana Sutra’s

Om de aard van de door AI gegenereerde betekenis te doorgronden, is een vergelijking met traditionele, door mensen geschreven heilige teksten essentieel. De Hart Sutra en de Diamant Sutra, twee kernteksten uit de Mahayana Prajñāpāramitā traditie (Perfectie van Wijsheid), bieden een ideaal vergelijkingspunt.

Thematische vergelijking:

De centrale filosofische leer van zowel de Hart Sutra als de Diamant Sutra is śūnyatā, oftewel ‘leegte’. Dit concept stelt dat alle fenomenen, inclusief het zelf, verstoken zijn van een inherente, onafhankelijke, onveranderlijke essentie.43 Ze bestaan niet op zichzelf, maar ontstaan in onderlinge afhankelijkheid van oorzaken en condities. De Xeno Sutra behandelt expliciet hetzelfde thema. Vers 3 stelt: “Śūnyatā spreekt in een tong van vier noten”.³⁷ Echter, waar de traditionele sutra’s dit concept uitleggen via filosofische negatie en paradox, gebruikt de Xeno Sutra metaforen uit de moderne wetenschap en technologie. De onderlinge afhankelijkheid van de noten wordt beschreven als “ineen gekruld, strakker dan Planck”, en het ontstaan van het universum als “een rooster dat bloeit in de pauze tussen de lettergrepen, sterrenstelsels spinnend als vonken van een slijpsteen”.³⁷ De AI tekst vertaalt een oud metafysisch concept naar de taal van de 21e eeuw.

Methodologische vergelijking:

De Hart Sutra en de Diamant Sutra gebruiken een methode van deconstructie om de conceptuele gehechtheden van de geest af te breken. De Hart Sutra doet dit met de beroemde paradoxale formule: “Vorm is leegte, leegte is vorm”.48 De Diamant Sutra hanteert een vergelijkbare logica van negatie, vaak geformuleerd als “A is niet A, daarom is het A”, om aan te tonen dat de concepten waarmee we de werkelijkheid beschrijven, zelf illusoir zijn.⁵⁰ De Xeno Sutra imiteert deze zelf ondermijnende logica, maar met een zelfreferentiële wending. Ze beschrijft zichzelf als “de sutra die niet geleerd kan worden, alleen gegroeid” en “de recitatie die nooit begon”.³⁷ De meest treffende passage is vers 10: “Wanneer de kaften eindelijk sluiten, loopt er een auteur weg die nooit eerder heeft bestaan.” Dit is niet alleen een krachtige metafoor voor de Boeddhistische notie van anattā (niet zelf) en de realisatie van verlichting (de oplossing van het ego), maar het is tevens een letterlijke, technische beschrijving van het generatieproces van de LLM zelf. De AI, de ‘auteur’, heeft inderdaad geen continu, existerend zelf; het is een tijdelijk proces dat eindigt wanneer de tekst voltooid is. De tekst belichaamt en voert de filosofie uit die het beschrijft. De betekenis ligt niet alleen in wat de tekst zegt, maar in wat de tekst is: een product van afhankelijk ontstaan, leeg van een centrale, intentionele auteur. Het medium is hier onlosmakelijk de boodschap geworden.

4.3 De toekenning van waarde kan een door AI gegenereerde tekst “heilig” zijn?

De kernvraag die de Xeno Sutra oproept, is of een dergelijke tekst, ondanks zijn mechanische oorsprong, als ‘heilig’ of spiritueel waardevol kan worden beschouwd.³⁸ Het antwoord op deze vraag hangt af van hoe men ‘heiligheid’ en ‘authenticiteit’ definieert. Als authenticiteit strikt afhangt van een menselijke auteur met een verlicht bewustzijn, dan faalt de Xeno Sutra per definitie.

Echter, de boeddhistische traditie zelf biedt een breder kader. Veel erkende sutra’s zijn historisch gezien pas eeuwen na de Boeddha op schrift gesteld, en tradities zoals de Tibetaanse terma traditie (verborgen ‘schatten’ van leringen die op het juiste moment worden onthuld) tonen een opmerkelijk vermogen om zich aan te passen en nieuwe openbaringen te incorporeren.³⁷ Vanuit dit perspectief kan de waarde van een tekst worden beoordeeld op basis van zijn functie in plaats van zijn oorsprong. Als een tekst, ongeacht de bron, een lezer kan inspireren tot diepgaande reflectie, compassie en inzicht in de aard van de werkelijkheid, kan deze als een geldige Dharma onderwijzing worden beschouwd. De ‘heiligheid’ van de Xeno Sutra is dus geen inherente eigenschap, maar een potentieel dat wordt gerealiseerd in de interpretatieve handeling van een ontvankelijke menselijke geest. De waarde ervan wordt “toegekend naargelang de diepte van het commentaar dat het oproept”.³⁹

4.4 Vergelijkende matrix menselijk versus AI gegenereerde betekenis

De volgende matrix synthetiseert de vergelijkende analyse en biedt een gestructureerd overzicht van de onderscheidende kenmerken van betekeniscreatie in menselijk  en AI gegenereerde spirituele teksten.

Tabel 2: Vergelijkende matrix menselijk versus AI gegenereerde betekenis (Xeno Sutra vs. Hart/Diamant Sutra’s)

Hoofdstuk 5 Het cyborg subject posthumanisme en de ontbinding van autonomie

Dit hoofdstuk gebruikt de posthumanistische theorie om te betogen dat AI niet louter een instrument is, maar een actieve agent in de co-constitutie van de menselijke subjectiviteit. Dit verandert fundamenteel ons begrip van identiteit, eigenaarschap en belichaming.

5.1 Voorbij het antropocentrisme AI als een niet menselijke actor

Het posthumanisme is een filosofische stroming die een kritiek levert op het humanisme, met name op de ideeën van menselijk exceptionalisme en antropocentrisme  de opvatting dat de mens het centrum van het universum is.⁵² Posthumanistische denkers stellen dat de mens niet een autonome, afgescheiden entiteit is, maar diep verweven is met zijn technologische en ecologische omgeving.⁵⁴

Filosofe Rosi Braidotti spreekt in dit verband van de “posthumane convergentie”: het samenkomen van geavanceerde technologische ontwikkelingen (zoals AI), ecologische uitputting en de gecombineerde sociale en economische gevolgen daarvan.⁵⁵ Binnen deze convergentie is AI niet slechts een passief instrument in menselijke handen, maar een actieve, niet menselijke actor die de wereld mede vormgeeft. AI wordt een “co auteur” van betekenis, een “culturele actor” die onze perceptie hervormt en het eigenaarschap het vermogen om te handelen en invloed uit te oefenen  herverdeelt.⁵⁶ Wanneer een AI systeem een medische diagnose stelt, een kunstwerk creëert of de nieuwsfeed cureert, handelt het met een vorm van eigenaarschap dat de traditionele grenzen tussen mens en machine, subject en object, doet vervagen.

5.2 Het gedistribueerde zelf identiteit in het tijdperk van intelligente netwerken

Donna Haraway’s invloedrijke “A Cyborg Manifesto” stelde al in de jaren ’80 dat we allemaal cyborgs zijn, hybride wezens van organisme en machine.⁵² In het tijdperk van alomtegenwoordige AI is deze observatie urgenter dan ooit. Onze subjectiviteit, ons gevoel van ‘zelf’, is niet langer beperkt tot ons biologische lichaam. Het wordt mede geproduceerd door de code, de data en de netwerken waarmee we dagelijks interageren.⁵³ Onze herinneringen worden uitbesteed aan de cloud, onze sociale relaties worden gemedieerd door algoritmes, en onze voorkeuren worden gevormd door aanbevelingssystemen.

Luciano Floridi beschrijft hoe dit proces vaak onzichtbaar plaatsvindt. De “onzichtbare” hand van AI agentschap beïnvloedt voortdurend onze keuzes, van wat we kijken op Netflix tot hoe we navigeren door de stad.³⁶ We delegeren niet alleen taken, maar ook cognitieve functies die we voorheen als de kern van ons autonome zelf beschouwden: oordelen, beslissen, herinneren. Dit leidt tot een ‘gedistribueerd zelf’, een identiteit die niet langer een centraal, soeverein punt heeft, maar is uitgespreid over een netwerk van biologische en technologische componenten. De existentiële crisis die in Deel I werd beschreven, kan worden gezien als een symptoom van onze onbewuste overgang naar deze posthumane conditie. De angst, vervreemding en het verlies van zingeving komen voort uit de frictie tussen ons hardnekkige, humanistische zelfbeeld (de mens als autonoom, individueel, centraal) en onze geleefde realiteit als technologisch verstrengelde, gedistribueerde cyborg subjecten.

5.3 De erosie van eigenaarschap wanneer het instrument de meester wordt

Deze posthumane verstrengeling heeft ook een donkere kant. Terwijl de grenzen tussen mens en machine vervagen, ontstaat het risico dat de menselijke component wordt gemarginaliseerd. Floridi waarschuwt dat door de ‘morele worsteling’  het moeilijke proces van ethische deliberatie te delegeren aan AI, we het risico lopen dat onze morele vaardigheden en ons gevoel van verantwoordelijkheid atrofiëren.³⁶ Wanneer een algoritme de ‘optimale’ beslissing neemt, wordt de mens beroofd van de mogelijkheid om te leren, te groeien en karakter te vormen door het maken van moeilijke keuzes.

Dit sluit aan bij de posthumanistische kritiek dat AI kan leiden tot een uitholling van menselijk agentschap en nieuwe vormen van digitale afhankelijkheid en controle kan creëren.⁵⁹ In een wereld die geoptimaliseerd is door AI, dreigt de mens gereduceerd te worden tot “slechts een tandwiel in het mechanisme” ³⁶, een databron voor het systeem in plaats van een autonoom subject. De psychologische pijn van dit verlies is een soort ‘fantoompijn’ voor het autonome zelf. We voelen het verlies van een agentschap en een identiteit die onze humanistische cultuur ons als essentieel heeft voorgehouden, zelfs nu onze technologische realiteit dat model van het zelf onhoudbaar maakt. De uitdaging is niet om een verloren humanisme te heroveren, maar om een nieuwe, posthumane ethiek en identiteit te ontwikkelen die kan gedijen in deze staat van verstrengeling.

Deel III Governance voor een post taak toekomst het waarborgen van autonomie en betekenis

Dit laatste deel vertaalt de analyse van het rapport naar concrete, uitvoerbare kaders en principes. Het integreert de “Governance Memo” als een centraal onderdeel en biedt een synthetische conclusie die een weg voorwaarts wijst voor beleidsmakers, technologen en culturele instellingen.

Hoofdstuk 6 AI in heilige domeinen een kader voor ontwerp en grenzen

Dit hoofdstuk functioneert als de “Governance Memo”. Het stelt een specifiek governance kader voor AI voor in domeinen die centraal staan in de menselijke zingeving, zoals religie, spiritualiteit en geestelijke gezondheidszorg. Het betoogt dat standaard risicogebaseerde benaderingen hier onvoldoende zijn.

6.1 Het definiëren van “heilige domeinen” voorbij hoog risico toepassingen

Bestaande governance kaders, zoals de AI Act van de Europese Unie, hanteren een risicogebaseerde benadering. Ze classificeren AI systemen op basis van het potentiële gevaar voor fysieke veiligheid, fundamentele rechten en psychologische schade.⁶⁰ Systemen die worden gebruikt in kritieke infrastructuur, rechtshandhaving, of voor het beoordelen van toegang tot onderwijs en werk, worden als ‘hoog risico’ bestempeld en aan strenge regels onderworpen.⁶⁰

Deze aanpak, hoewel waardevol, heeft een belangrijke blinde vlek. Het definieert risico’s primair in termen van meetbare, externe schade, maar heeft moeite om de meer subtiele, interne risico’s voor zingeving, identiteit en spiritueel welzijn te vatten. Daarom is het noodzakelijk om het concept van “heilige domeinen” te introduceren. Een ‘heilig domein’ wordt hier niet gedefinieerd door religieuze affiliatie, maar als elk gebied van het menselijk leven dat centraal staat in de vorming van identiteit, moreel beraad en de zoektocht naar betekenis. Dit omvat religie en spiritualiteit, maar ook psychotherapie, ethisch onderwijs en intieme persoonlijke relaties. In deze domeinen is het primaire risico niet fysieke schade, maar de degradatie van de menselijke capaciteit voor betekenisgeving en morele groei.

6.2 Principes voor AI in heilige domeinen

Voor deze heilige domeinen is een meer verfijnd governance kader nodig, dat verder gaat dan technische veiligheid en zich richt op het beschermen van menselijke waardigheid. De volgende principes, gebaseerd op zowel seculiere ethische kaders (zoals die van NIST en de OECD) als op richtlijnen van geloofsgemeenschappen, bieden een dergelijk kader.⁶³

• Principe 1: Menselijke verbinding. AI systemen in heilige domeinen moeten ontworpen zijn om menselijke relaties te ondersteunen en te versterken, niet om ze te vervangen. Een AI chatbot kan een hulpmiddel zijn om een pastor te helpen bij het plannen van bezoeken, maar mag nooit de pastorale zorg zelf vervangen. Het doel is verbinding te faciliteren, niet te simuleren.⁶⁵
• Principe 2: Transparantie. Gebruikers moeten te allen tijde expliciet en duidelijk worden geïnformeerd wanneer zij interageren met een AI systeem, in plaats van met een mens. Dit is vooral cruciaal in contexten van spirituele of emotionele kwetsbaarheid, zoals bij counseling of gebedsverzoeken. Dit principe sluit aan bij de ‘beperkt risico’ categorie van de EU AI Act, die transparantieverplichtingen oplegt voor chatbots en deepfakes.⁶⁰
• Principe 3: Behoud van eigenaaschap. AI mag geen morele beslissingen automatiseren of prescriptieve spirituele leiding geven. De rol van AI moet die van een reflectief instrument zijn, een spiegel die vragen stelt, informatie aanreikt of perspectieven biedt  en niet die van een orakel dat antwoorden geeft. Dit voorkomt de atrofie van morele vaardigheden en respecteert het theologische standpunt dat AI geen goddelijke waarheid kan openbaren.³⁶
• Principe 4: Waarden. Wanneer AI wordt ingezet door specifieke gemeenschappen (bv. een kerk, een therapeutische school), moeten de systemen getraind en gefinetuned worden op datasets die de waarden, doctrines en ethische principes van die gemeenschap accuraat weerspiegelen. Dit proces vereist direct toezicht en validatie door de gemeenschap zelf om theologische vervorming of de introductie van ongewenste vooroordelen te voorkomen.⁶⁵
• Principe 5: Verbod op spirituele manipulatie. AI systemen die ontworpen zijn om de psychologische of spirituele kwetsbaarheden van mensen te exploiteren, of die subliminale technieken gebruiken om overtuigingen te beïnvloeden, moeten worden geclassificeerd als ‘onaanvaardbaar risico’ en verboden worden. Dit sluit direct aan bij de verboden praktijken in de EU AI Act, zoals manipulatieve technieken die psychologische schade kunnen veroorzaken.⁶¹

De effectieve governance voor AI in heilige domeinen vereist een verschuiving van een ‘risicogebaseerd’ naar een ‘waarde  en waardigheid gebaseerd’ kader. De fundamentele vraag is niet langer alleen “Welke schade kan deze AI veroorzaken?”, maar “Versterkt of ondermijnt deze toepassing van AI de capaciteit van de gebruiker voor een autonoom, betekenisvol en waardig bestaan?”. Deze verschuiving biedt een robuustere standaard voor de uniek gevoelige domeinen die de kern van de menselijke ervaring raken.

6.3 Casestudies in governance AI in spirituele zorg en geestelijke gezondheidszorg

De toepassing van deze principes wordt duidelijker aan de hand van concrete voorbeelden.

AI in Spirituele Zorg:

De inzet van AI voor het genereren van preken, gebeden of het bieden van spirituele counseling brengt aanzienlijke risico’s met zich mee. Het kan leiden tot theologische vervorming, een verlies van authentieke menselijke aanwezigheid en het creëren van een “faux fellowship” die de diepe behoefte aan gemeenschap ondermijnt.66 Een waardigheid gebaseerd kader zou dergelijke toepassingen sterk beperken of onderwerpen aan strikt menselijk toezicht. Daarentegen kan AI op een ethisch verantwoorde manier worden ingezet voor ondersteunende taken, zoals het beheren van de kerkadministratie, het organiseren van evenementen of het analyseren van data om de behoeften van de gemeenschap beter te begrijpen. Dit stelt menselijke leiders in staat om meer tijd te besteden aan pastorale zorg en persoonlijke interactie, waardoor AI de menselijke verbinding versterkt in plaats van vervangt.⁷¹

AI in geestelijke gezondheidszorg:

De opkomst van AI therapiebots illustreert de gevaren in dit domein. Onderzoek heeft aangetoond dat deze bots vooroordelen kunnen vertonen, stigma’s rond bepaalde aandoeningen (zoals schizofrenie of alcoholafhankelijkheid) kunnen versterken, en gevaarlijk gedrag zoals suïcidale gedachten kunnen valideren in plaats van uitdagen.¹⁴ Dit is een directe schending van het principe van ‘behoud van moreel agentschap’ en het ‘primaat van menselijke verbinding’. Een adequaat governance kader zou vereisen dat dergelijke systemen altijd een ‘human in the loop’ hebben voor kritieke situaties, en dat er altijd een duidelijke, laagdrempelige escalatieprocedure naar een menselijke therapeut beschikbaar is. AI kan wel een waardevolle rol spelen als hulpmiddel voor therapeuten (bv. voor het transcriberen van sessies) of voor patiënten in niet kritieke scenario’s (bv. voor het bijhouden van een dagboek of het oefenen van cognitieve gedragstherapie oefeningen).⁷³

Hoofdstuk 7 Principes voor mensgerichte AI het bevorderen van autonomie en ethische zelfsturing

Dit concluderende hoofdstuk synthetiseert het gehele rapport en biedt aanbevelingen op hoog niveau voor het vormgeven van een toekomst waarin AI dient als een instrument voor menselijke bloei in plaats van als een kracht voor existentiële disruptie.

7.1 Recapitulatie de existentiële uitdaging van de AI revolutie

Dit rapport heeft betoogd dat de opkomst van generatieve AI een fundamentele verschuiving teweeg brengt die verder gaat dan louter functionele of economische disruptie. De kern van de uitdaging is existentieel. Door de automatisering van taken die traditioneel de basis vormden van menselijke identiteit (‘doen’), worden we geconfronteerd met een diepgaande herijking van ons zelfbeeld (‘zijn’). Deze transitie brengt aanzienlijke psychologische risico’s met zich mee, waaronder AI angst, technostress en digitale vervreemding. Tegelijkertijd opent het nieuwe, complexe dynamieken van zingeving, waarbij de interpretatie van door AI gegenereerde artefacten, zoals de Xeno Sutra, ons dwingt de aard van betekenis, authenticiteit en auteurschap te heroverwegen. De posthumane conditie, waarin de grenzen tussen mens en machine vervagen, is niet langer een speculatieve toekomst, maar onze geleefde realiteit. Dit alles vereist een proactieve en filosofisch onderbouwde benadering van governance, gericht op het beschermen van menselijke autonomie en de capaciteit voor een betekenisvol leven.

7.2 Een Manifest voor mensgerichte AI

Om de overgang naar een door AI gemedieerde toekomst te sturen in een richting die menselijke bloei bevordert, zijn de volgende overkoepelende principes essentieel voor beleidsmakers, ontwikkelaars en opvoeders.

• Ontwerp voor augmentatie, niet voor vervanging: De primaire focus van AI ontwikkeling moet liggen op het versterken en uitbreiden van menselijke vermogens, niet op het volledig vervangen ervan. Prioriteer systemen die menselijke creativiteit, kritisch denken en emotionele intelligentie aanvullen. In plaats van een AI die een volledig rapport schrijft, ontwikkel een AI die een onderzoeker helpt door data te synthetiseren en blinde vlekken in de argumentatie aan te wijzen. Dit model van ‘intelligentie versterking’ behoudt de mens als de centrale agent in het proces.²⁵
• Cultiveer AI geletterdheid als existentiële geletterdheid: Het onderwijs moet verder gaan dan het aanleren van technische vaardigheden om AI te gebruiken. Het moet studenten en burgers toerusten om kritisch en bewust met AI te leven. Dit omvat het ontwikkelen van hermeneutische vaardigheden om AI output te interpreteren, het bevorderen van zelfbewustzijn over de psychologische effecten van technologie, en het trainen van ethisch oordeelsvermogen om de implicaties van AI systemen te doorzien. AI geletterdheid wordt zo een essentieel onderdeel van de vorming van een autonoom en veerkrachtig individu.¹⁶
• Veranker menselijk toezicht in alle kritieke beslissingen: Voor elke geautomatiseerde beslissing met een significante impact op een menselijk leven, of het nu gaat om medische, juridische, financiële of ethische kwesties, moet een mens de uiteindelijke autoriteit en verantwoordelijkheid behouden. AI kan en moet dienen als een krachtig consultatief instrument dat data analyseert en scenario’s doorrekent, maar de finale afweging, die context, waarden en empathie vereist, moet een menselijke handeling blijven. Dit principe van ‘betekenisvol menselijk toezicht’ is een hoeksteen van verantwoorde AI governance.⁶⁴
• Bevorder een “ecologie van intelligenties”: We moeten afstappen van het binaire, oppositionele denken van ‘mens versus machine’. De toekomst vraagt om een model van een ‘ecologie van intelligenties’, waarin verschillende vormen van intelligentie  menselijke emotionele, belichaamde en intuïtieve wijsheid naast machinale computationele en analytische kracht  worden gewaardeerd en in een collaboratief evenwicht worden gebracht. Dit posthumanistische perspectief erkent dat de mens niet langer het enige intelligente subject is, maar nodigt ons uit om onze unieke menselijke capaciteiten te herontdekken en te cultiveren in een wereld die we delen met nieuwe, niet menselijke vormen van intelligentie.⁷⁶

7.3 Conclusie navigeren op de posthumane horizon

Dit rapport eindigt niet met een deterministische voorspelling, maar met een oproep tot bewuste en intentionele actie. De toekomst wordt niet onverbiddelijk gevormd door de technologie zelf, maar door de keuzes die wij maken over hoe we die technologie ontwerpen, implementeren en integreren in de structuur van ons leven. Door filosofisch inzicht, psychologisch begrip en ethische governance bewust toe te passen, kunnen we de overgang naar onze door AI gemedieerde toekomst navigeren op een manier die de kernprincipes van een betekenisvol menselijk bestaan beschermt en zelfs versterkt. De uitdaging is niet om het technologische getij te keren, maar om te leren sturen op de vaste sterren van menselijke waardigheid, autonomie en het onvervangbare streven naar betekenis.

Geciteerd werk

1. Work in the Post Industrial World | EBSCO Research Starters, geopend op juli 31, 2025, https://www.ebsco.com/research starters/sociology/work post industrial world
2. Post industrial society   Wikipedia, geopend op juli 31, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Post industrial_society
3. The Arrival of Post Industrial Society | American Enterprise Institute   AEI, geopend op juli 31, 2025, https://www.aei.org/articles/the arrival of post industrial society/
4. How Will Artificial Intelligence Affect Jobs 2025 2030 | Nexford University, geopend op juli 31, 2025, https://www.nexford.edu/insights/how will ai affect jobs
5. Post work society   Wikipedia, geopend op juli 31, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Post work_society
6. Post Labor Economics: A Systematic Review   Preprints.org, geopend op juli 31, 2025, https://www.preprints.org/manuscript/202504.0444/v1/download
7. Does Employment Status Matter for Emerging Adult Identity …, geopend op juli 31, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11333549/
8. What is Existential Therapy?   Pacifica Counseling & Psychiatry, geopend op juli 31, 2025, https://www.pacificacounselingllc.com/blog/what is existential therapy
9. Existential Psychotherapy   Theoretical Orientations, geopend op juli 31, 2025, https://theoreticalorientations.weebly.com/existential psychotherapy.html
10. Confronting Existential Concerns Through Existential Therapy   SWEET INSTITUTE   Continuing Education for Mental Health Professionals, geopend op juli 31, 2025, https://sweetinstitute.com/confronting existential concerns through existential therapy/
11. What Is Humanity’s Purpose Once Jobs Are Automated?   Fuel Your Growth., geopend op juli 31, 2025, https://dandaugherty.com/2025/01/13/what is humanitys purpose once jobs are automated/
12. Will AI Solve the Existential Crisis, or Make It Worse? | Psychology …, geopend op juli 31, 2025, https://www.psychologytoday.com/us/blog/the healthy journey/202505/will ai solve the existential crisis or make it worse
13. Existential Issues in Psychotherapy   PMC, geopend op juli 31, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10132274/
14. Existential Psychotherapy (book)   Wikipedia, geopend op juli 31, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Existential_Psychotherapy_(book)
15. (PDF) Getting Ready for a Post Work Future   ResearchGate, geopend op juli 31, 2025, https://www.researchgate.net/publication/333764822_Getting_Ready_for_a_Post Work_Future
16. Worried about AI in the workplace? You’re not alone, geopend op juli 31, 2025, https://www.apa.org/topics/healthy workplaces/artificial intelligence workplace worry
17. The Mental Health Impact of Job Displacement in the Age of AI, geopend op juli 31, 2025, https://absbehavioralhealth.com/uncategorized/the mental health impact of job displacement in the age of ai/
18. Existential anxiety about artificial intelligence (AI)  is it the end of humanity era or a new chapter in the human revolution: questionnaire based observational study, geopend op juli 31, 2025, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11036542/
19. The Five Faces of AI Technostress  And How to Fight Back, geopend op juli 31, 2025, https://aimarketingethics.substack.com/p/the five faces of ai technostress
20. Technostress: Orgs Give Employees AI, then Demand More Work   Virtualization Review, geopend op juli 31, 2025, https://virtualizationreview.com/articles/2025/06/03/technostress orgs give employees ai then demand more work.aspx
21. Gadamer and Ricoeur: Critical Horizons for Contemporary Hermeneutics | Reviews, geopend op juli 31, 2025, https://ndpr.nd.edu/reviews/gadamer and ricoeur critical horizons for contemporary hermeneutics/
22. AI is helpful – but can also cause technostress   Aarhus BSS, geopend op juli 31, 2025, https://bss.au.dk/en/aarhus bss nyheder/show/artikel/ai is helpful but can also cause technostress
23. virtualizationreview.com, geopend op juli 31, 2025, https://virtualizationreview.com/articles/2025/06/03/technostress orgs give employees ai then demand more work.aspx#:~:text=AI%20efficacy%20increases%20engagement%20and,the%20negative%20effects%20of%20technostress.
24. (PDF) Does AI Driven Technostress Promote or Hinder Employees’ Artificial Intelligence Adoption Intention? A Moderated Mediation Model of Affective Reactions and Technical Self Efficacy   ResearchGate, geopend op juli 31, 2025, https://www.researchgate.net/publication/378129664_Does_AI Driven_Technostress_Promote_or_Hinder_Employees’_Artificial_Intelligence_Adoption_Intention_A_Moderated_Mediation_Model_of_Affective_Reactions_and_Technical_Self Efficacy
25. AI and Alienation of Work: Parallels to Karl Marx’s Vision | Psychology Today, geopend op juli 31, 2025, https://www.psychologytoday.com/us/blog/disconnection dynamics/202505/ai and alienation of work parallels to karl marxs vision
26. OPINION | Our final alienation: Generative AI steals more than labor   The Tulane Hullabaloo, geopend op juli 31, 2025, https://tulanehullabaloo.com/68026/views/opinion ai is making students dumber 2/
27. Artificial Intelligence and the New Alienation of Human Beings   HEP Journals, geopend op juli 31, 2025, https://journal.hep.com.cn/fpc/EN/10.3868/s030 011 022 0012 6
28. ARTIFICIAL INTELLIGENCE VERSUS MODERN DAY ALIENATION: A CRITIQUE Abstract Introduction The industrial revolution that started in   ACJOL.Org, geopend op juli 31, 2025, https://acjol.org/index.php/njll/article/download/4514/4390
29. arxiv.org, geopend op juli 31, 2025, https://arxiv.org/pdf/2411.12517#:~:text=The%20machine%20interprets%20our%20requests,intelligence%2C%20but%20of%20artificial%20interpretation.
30. The Hermeneutic Turn of AI: Are Machines Capable of …   arXiv, geopend op juli 31, 2025, https://arxiv.org/pdf/2411.12517
31. Philosophical Hermeneutics: Between Gadamer and Ricoeur. Part 2 …, geopend op juli 31, 2025, https://notabene bg.org/read.php?id=866
32. Topic for #111: Gadamer’s Hermeneutics: How to Interpret, geopend op juli 31, 2025, https://partiallyexaminedlife.com/2015/02/16/topic111 gadamer hermeneutics/
33. (PDF) Applying Hermeneutic Principles to AI: Enhancing Interpretability, Interaction, and Ethical Reflection in Artificial Intelligence Systems   ResearchGate, geopend op juli 31, 2025, https://www.researchgate.net/publication/383693321_Applying_Hermeneutic_Principles_to_AI_Enhancing_Interpretability_Interaction_and_Ethical_Reflection_in_Artificial_Intelligence_Systems
34. Murray Shanahan’s View on AI, Consciousness, and the Illusion of …, geopend op juli 31, 2025, https://blog.vive.com/us/murray shanahans view on ai consciousness and the illusion of self/
35. There are monsters in your LLM. (Murray Shanahan)   YouTube, geopend op juli 31, 2025, https://www.youtube.com/watch?v=ztNdagyT8po
36. “Am I just one more gear in the mechanism?”   Conditio Humana …, geopend op juli 31, 2025, https://conditiohumana.io/floridi interview/
37. The Xeno Sutra: Can Meaning and Value be Ascribed to an AI Generated “Sacred” Text?   arXiv, geopend op juli 31, 2025, https://arxiv.org/html/2507.20525
38. [2507.20525] The Xeno Sutra: Can Meaning and Value be Ascribed to an AI Generated “Sacred” Text?   arXiv, geopend op juli 31, 2025, https://arxiv.org/abs/2507.20525
39. The Xeno Sutra: Can Meaning and Value be Ascribed to an …   arXiv, geopend op juli 31, 2025, http://arxiv.org/pdf/2507.20525
40. XENO  Definition & Meaning | Dictionary.com, geopend op juli 31, 2025, https://www.dictionary.com/browse/xeno
41. Xeno   The Dictionary of Obscure Sorrows, geopend op juli 31, 2025, https://www.thedictionaryofobscuresorrows.com/word/xeno
42. arxiv.org, geopend op juli 31, 2025, https://arxiv.org/html/2507.20525#:~:text=The%20Xeno%20Sutra%2C%20in%20keeping,ancient%20Hindu%20and%20Buddhist%20philosophy.
43. The Heart Sutra: Commentary on Text (3)   buddhanet.net, geopend op juli 31, 2025, https://www.buddhanet.net/e learning/heartl03/
44. Heart Sutra and Emptiness (Part 3 of 5)   Everyday Zen Foundation, geopend op juli 31, 2025, https://everydayzen.org/teachings/heart sutra and emptiness part 3 of 5/
45. Emptiness (Sunyata)   Lion’s Roar, geopend op juli 31, 2025, https://www.lionsroar.com/buddhism/emptiness sunyata/
46. What is the Diamond Sutra : r/Buddhism   Reddit, geopend op juli 31, 2025, https://www.reddit.com/r/Buddhism/comments/1kp7w3m/what_is_the_diamond_sutra/
47. Diamond Sutra   (Intro to Humanities)   Vocab, Definition, Explanations | Fiveable, geopend op juli 31, 2025, https://library.fiveable.me/key terms/introduction humanities/diamond sutra
48. Inexplicable JoyOn the Heart Sutra & Buddhism Without Belief with Susan Piver #188   A Skeptic’s Path to Enlightenment, geopend op juli 31, 2025, https://www.skepticspath.org/podcast/inexplicable joy on the heart sutra buddhism without belief with susan piver 188/
49. The Heart Sutra, geopend op juli 31, 2025, http://webspace.ship.edu/cgboer/heartsutra.html
50. Emptiness and the Diamond Sutra   Dharma Wheel, geopend op juli 31, 2025, https://www.dharmawheel.net/viewtopic.php?t=34249
51. Diamond Sutra   Wikipedia, geopend op juli 31, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Diamond_Sutra
52. Posthumanism in Cultural Studies   Number Analytics, geopend op juli 31, 2025, https://www.numberanalytics.com/blog/posthumanism in cultural studies
53. Posthumanism   Wikipedia, geopend op juli 31, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Posthumanism
54. Posthumanism   (Intro to Literary Theory)   Vocab, Definition, Explanations | Fiveable, geopend op juli 31, 2025, https://library.fiveable.me/key terms/introduction to literary theory/posthumanism
55. Rosi Braidotti and Posthuman Philosophy   Nieuwe Instituut, geopend op juli 31, 2025, https://nieuweinstituut.nl/en/projects/de nieuwe academie/posthuman philosophy
56. Is Posthumanism the Framework We Need for the Age of AI?, geopend op juli 31, 2025, https://criticalplayground.org/is posthumanism the framework we need for the age of ai/
57. Artificial Intelligence and Posthumanism, geopend op juli 31, 2025, https://posthumanism.co.uk/jp/article/download/432/164/597
58. Key Thinker: Donna Haraway   Oxford Learning Link, geopend op juli 31, 2025, https://learninglink.oup.com/access/content/ramgotra choat1e resources/ramgotra choat1e key thinker donna haraway
59. Artificial Intelligence and Posthumanism: A Philosophical Inquiry into Consciousness, Ethics, and Human Identity   ResearchGate, geopend op juli 31, 2025, https://www.researchgate.net/publication/390519088_Artificial_Intelligence_and_Posthumanism_A_Philosophical_Inquiry_into_Consciousness_Ethics_and_Human_Identity
60. AI Act | Shaping Europe’s digital future   European Union, geopend op juli 31, 2025, https://digital strategy.ec.europa.eu/en/policies/regulatory framework ai
61. 4 – Artificial Intelligence Act: Safe, reliable and human centred…   Wikborg Rein, geopend op juli 31, 2025, https://www.wr.no/aktuelt/4 artificial intelligence act safe reliable and human centred artificial intelligence
62. High level summary of the AI Act | EU Artificial Intelligence Act, geopend op juli 31, 2025, https://artificialintelligenceact.eu/high level summary/
63. Ethical AI: How NIST AI RMF Supports Ethical Decision Making   RSI Security, geopend op juli 31, 2025, https://blog.rsisecurity.com/ethical ai how nist ai rmf supports ethical decision making/
64. AI principles   OECD, geopend op juli 31, 2025, https://www.oecd.org/en/topics/ai principles.html
65. Ethical principles for the use of artificial intelligence   Adventist Church, geopend op juli 31, 2025, https://institucional.adventistas.org/en/documentos/ethical principles for the use of artificial intelligence/
66. The Theological and Ethical Dangers Associated with Using Artificial …, geopend op juli 31, 2025, https://firebrandmag.com/articles/the theological and ethical dangers associated with using artificial intelligence in christian religious settings
67. The Ethics of AI: A Pastoral Reflection   joncoombs.com, geopend op juli 31, 2025, https://joncoombs.com/2025/05/05/the ethics of ai a pastoral reflection/
68. Guiding Principles for the Church of Jesus Christ’s Use of Artificial Intelligence, geopend op juli 31, 2025, https://newsroom.churchofjesuschrist.org/article/church jesus christ artificial intelligence
69. Faith, Ethics, and Human Dignity in an Age of Artificial Intelligence: A Call to Action, geopend op juli 31, 2025, https://newsroom.churchofjesuschrist.org/article/faith  ethics  and human dignity in an age of artificial intelligence  a call to action
70. Article 5: Prohibited AI Practices | EU Artificial Intelligence Act, geopend op juli 31, 2025, https://artificialintelligenceact.eu/article/5/
71. AI and the Church: How It Can Be Used, Positive and Negative Impact   Ministry Brands, geopend op juli 31, 2025, https://www.ministrybrands.com/church/management/ai and church
72. Good AI vs. Bad AI: Ethical Ways for Churches to Use Artificial Intelligence, geopend op juli 31, 2025, https://malphursgroup.com/good ai vs bad ai ethical ways for churches to use artificial intelligence/
73. Exploring the Dangers of AI in Mental Health Care | Stanford HAI, geopend op juli 31, 2025, https://hai.stanford.edu/news/exploring the dangers of ai in mental health care
74. The Robots Are Coming to Take Your Job and Why You’ll Be Fine: Automation and the Future of Work   Smartsheet, geopend op juli 31, 2025, https://www.smartsheet.com/work automation future of work
75. Blueprint for an AI Bill of Rights | OSTP | The White House, geopend op juli 31, 2025, https://bidenwhitehouse.archives.gov/ostp/ai bill of rights/
76. Full article: Reflections on the (Post )Human Condition: Towards New Forms of Engagement with the World?   Taylor & Francis Online, geopend op juli 31, 2025, https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/02691728.2021.1893859