De toekomst in beleid: hoe de WRR zekerheden herijkt als kompas voor AI-governance

Analyse van WRR-Verkenning "De toekomst in beleid: Zoeken naar zekerheden" (28 september 2026). Auteurs: Ramy El-Dardiry, Corien Prins, Roel Jennissen, Ab Klink, Frans Brom.

---

1. Het probleem: de waan van de dag verdringt de wereld van morgen

Nederland staat voor enorme uitdagingen: klimaatverandering, technologische disruptie, vergrijzing en geopolitieke onrust. Het zijn veelal departement overstijgende vraagstukken die beleid nodig hebben dat gericht is op de lange termijn. Dat is echter geen vanzelfsprekendheid. De waan van de dag is machtig en kaapt energie en focus.

Toekomststudies richten zich traditioneel op onzekerheden, scenario's, kantelpunten, risicoanalyses. De WRR stelt in deze verkenning voor om juist zekerheden als uitgangspunt te nemen. Niet om te voorspellen, maar om de lange termijn (vroegtijdig) te kunnen bespreken in beleidsontwikkeling.

2. Het framework: drie soorten zekerheden

De WRR onderscheidt drie soorten zekerheden die samen het speelveld voor beleid afbakenen:

2.1 Grote verschuivingen, zekerheden van verandering

Ontwikkelingen op het gebied van kennis en technologie, klimaat, demografie en geopolitiek zorgen voor grote veranderingen in onze (leef)wereld. Ook al weten we niet wat de exacte ontwikkelingen en precieze gevolgen voor 2050 zullen zijn, zeker is wel dat deze grote verschuivingen zich voordoen.

De technologische verschuiving staat centraal voor AI-governance. De opkomst van artificiële intelligentie is geen scenario meer; het is een zekerheid van verandering die elk beleidsdomein raakt. Van gezondheidszorg tot onderwijs, van defensie tot sociale zekerheid, geen enkel departement blijft ongemoeid.

2.2 Ankerpunten, zekerheden in wat is en zal zijn

Dit zijn gegevenheden die tot 2050 zo goed als vastliggen: het bestaan van planetaire grenzen, de geografische ligging van Nederland, de behoefte van mensen aan zingeving. Deze ankerpunten spannen de ruimte op waarbinnen beleid zich kan ontwikkelen.

Voor AI-governance gelden nieuwe ankerpunten: de GDPR als rechtskader, de geografische ligging van data-infrastructuur (soevereiniteit), de democratische besluitvorming als legitimatiebron. Deze zijn tot 2050 niet willekeurig; ze vormen de harde grenzen waarbinnen AI-beleid moet passen.

2.3 Spanningen, de zekerheid van maatschappelijke uitdagingen

Spanningen ontstaan uit botsingen tussen grote verschuivingen en ankerpunten. Bij deze spanningen kan het onder andere gaan om kwetsbaarheden, waardenconflicten en noodzakelijke keuzes.

De centrale spanning voor AI-governance: de verschuiving richting autonome, algoritmische besluitvorming botst met het ankerpunt van democratische legitimatie en menselijke agency. Hve bewaakt de bewaarder? Wie is verantwoordelijk wanneer een algoritme een burgerfout beveelt?

3. Het TiB-stappenschema: van analyse naar actie

De WRR ontwikkelde een stappenschema dat helpt om de toekomst in beleid mee te nemen. Toegepast op AI-governance:

Stap 1: Verschuivingen inventariseren

• Welke AI-technologieën zijn tot 2050 gegarandeerd in ontwikkeling? (foundation models, agentic AI, quantum computing)
• Welke gevolgen hebben deze voor publieke waarden en instituties?

Stap 2: Botsingen met ankerpunten analyseren

• Waar raken technologische ontwikkelingen de grenzen van onze democratische rechtsorde?
• Welke ankerpunten (privacy, non-discriminatie, menselijke autonomie) komen onder druk?

Stap 3: Spanningen identificeren

• Welke waardenconflicten moeten we expliciet maken?
• Welke keuzes zijn onvermijdelijk en moeten nu al worden voorbereid?

4. Nederlandse context: van WRR naar uitvoering

De WRR-verkenning biedt een analytisch instrument; de vertaling naar AI-governance in Nederland is concreet:

EU AI Act artikel 13 (transparantie) en artikel 15 (robustheid) zijn ankerpunten die tot 2050 zullen gelden. De vraag is niet óf, maar hóe Nederland deze invult. Het TiB-schema helpt om de spanning zichtbaar te maken tussen de verschuiving richting autonome AI en het ankerpunt van menselijke controle.

NIS2 artikel 21 (beveiligingsmaatregelen) vereist dat vitale infrastructuur en overheidsorganisaties weerbaar zijn tegen digitale dreigingen. De verschuiving richting AI-gedreven cyberoperaties maakt dit ankerpunt complexer: de dreiging evolueert autonoom, terwijl de wettelijke verplichting statisch lijkt.

BIO2 controleobject 7.1 (informatiebeveiligingsbeleid) vereist dat organisaties hun informatiebeveiliging afstemmen op ontwikkelingen. De WRR benadrukt dat dit niet eenmalig is: het stappenschema moet cyclisch worden doorlopen, want spanningen leiden tot nieuwe inzichten over ontwikkelingen en ankerpunten.

5. Consulting-kansen

• TiB-workshops voor ministeries en uitvoeringsorganisaties. Het doorlopen van het stappenschema op een specifiek AI-governance-dossier. Geschatte waarde: €25.000-€50.000 per traject.
• Spanningen-inventarisatie voor gemeenten en ZBO's. Welke AI-toepassingen raken welke ankerpunten? Een gestructureerde gap-analyse. Geschatte waarde: €15.000-€35.000.
• Langetermijnstrategie AI-governance. Op basis van de WRR-methodiek een meerjarenstrategie ontwikkelen die expliciet rekening houdt met zekerheden van verandering, ankerpunten en spanningen. Geschatte waarde: €50.000-€100.000.

6. Wat te doen

Organisaties die met AI-governance bezig zijn, kunnen vandaag beginnen met drie stappen:

1. Inventariseer je zekerheden. Welke ontwikkelingen zijn onvermijdelijk in jouw domein? Welke ankerpunten liggen vast? Waar ontstaan spanningen?

2. Doorloop het TiB-stappenschema cyclisch. Niet eenmalig, maar als recurrent instrument. Spanningen die vandaag niet urgent lijken, kunnen over twee jaar kritiek zijn.

3. Maak spanningen bespreekbaar voordat ze crisis worden. De WRR benadrukt dat de discussie over de toekomst mede bepaalt hoe de toekomst eruit zal zien. Hoe we over AI-governance praten, bepaalt welke keuzes we krijgen.

7. Conclusie

De WRR-verkenning "De toekomst in beleid" biedt meer dan een academisch framework. Het is een operationeel instrument voor beleidsmakers die worstelen met de vraag: hoe maken we beleid voor een toekomst die we niet kunnen voorspellen, maar wel moeten voorbereiden?

Voor AI-governance is het antwoord helder: begin niet met de onzekerheden, maar met de zekerheden. De opkomst van AI is een zekerheid van verandering. De democratische rechtsorde is een ankerpunt. De spanning daartussen is de ruimte waarin beleid wordt gemaakt.

De vraag is niet of Nederland klaar is voor 2050. De vraag is of we nu al weten welke keuzes we onvermijdelijk zullen moeten maken, en of we die keuzes bewust nemen, of ze ons worden opgelegd door de waan van de dag.

---

Bron: El-Dardiry, R., Prins, C., Jennissen, R., Klink, A. & Brom, F. (2026). De toekomst in beleid: Zoeken naar zekerheden. WRR-Verkenning. Den Haag: Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. ISBN 978-90-837679-0-1. Beschikbaar via wrr.nl